KRAJOBRAZ (landschaft, landscape) –

termin wieloznaczny, stosowany w różnych dziedzinach nauki (geografia, ekologia, biologia, geochemia, architektura, historia, i inne), różnie definiowany i interpretowany. W znaczeniu potocznym słowo "krajobraz" używane jest na określenie widoku (np. krajobraz wiejski, miejski, krajobraz leśny, zimowy, krajobraz malowniczy, przemysłowy, górniczy, itd.). Najogólniej za krajobraz uważa się ogół cech przyrodniczych (ożywionych i nieożywionych) i antropogenicznych (infrastruktura, architektura, przemysł, górnictwo, itp ) reprezentujących określony teren, zespół typowych cech danego terenu. Według Armanda, krajobraz jest synonimem terytorialnego (środowisko lądowe) lub akwatorialnego (środowisko wodne) kompleksu terytorialnego. Zonneveld (1990) traktuje krajobraz jako przestrzenny i materialny wymiar rzeczywistości ziemskiej i definiuje jako "kompleksowy system składający się z form rzeźby i wód, roślinności i gleb, skał i atmosfery". Z kolei Kondracki i Richling (1983) definiują krajobraz jako "część epigeosfery, stanowiącą złożony przestrzenie geokompleks o swoistej strukturze i wewnętrznych powiązaniach". W definicji Gordona (1986) podkreślany jest fakt niejednorodności, swoistej ziarnistości: "krajobraz stanowi heterogeniczny fragment terenu, złożony z powiązanych wzajemnie ekosystemów". W ekologii krajobraz może być zdefiniowany jako "fizjocenoza, zbiór przestrzenny ekosystemów o zbliżonej strukturze zewnętrznej (ekosystemy leśne, łąkowe, wodne), które połączone są procesem obiegu materii i przepływu energii, a także oddziaływaniem antropogenicznym". Jednakże taka definicja nie odróżnia krajobrazu od ekosystemu. Dodatkowo w krajobrazie występują obok siebie różne ekosystemy, np. w lesie występują jeziora, rzeki, torfowiska, polany itd.

Krajobraz rozumiany jako - Wybór: U. Myga-Piątek

Cechy krajobrazu

• Krajobraz zajmuje wycinek przestrzeni i można go przedstawić i opisać na mapie.
• Krajobraz charakteryzuje się swoista fizjonomią, którą można przestawić w formie graficznej (schemat, rysunek, obraz, fotografia itd.)
• Krajobraz jest systemem dynamicznym powiązanym z systemem dominujących procesów.
• Krajobraz podlega ewolucji, ma swoja historię (przeszłą, obecną, przyszłą) i podlega zmianom okresowym, cyklicznym, sezonowym.

Typy krajobrazu

W zależności od stanu i stopnia przeobrażenia antropogenicznego, rozróżnia się:

• krajobraz pierwotny - które wykazują cechy braku działalności człowieka, a ich równowaga biologiczna nie jest zachwiana przez człowieka (np. anekumeny),
• krajobraz naturalny - które wykazują cechy częściowej działalności człowieka, jednak nie zawierają istotnych elementów przestrzennych wprowadzonych w wyniku działalności człowieka,
• krajobraz kulturowy - które wykazują dominacje działalności człowieka i jako "nie naturalne" wymagają specjalnej ochrony, bo znajdują się pod wpływem intensywnej działalności człowieka,
• krajobrazy zdewastowane  - które charakteryzują się silnym uprzemysłowieniem i urbanizacją, brakiem lub minimalną ilością naturalnych elementów przyrodniczych.
• Krajobrazy sztuczne - kreowane przez człowieka w różnych celach, między innymi dla potrzeb wypoczynku i rekreacji.

Krajobraz kulturowy – ogół obiektów i cech fizycznych, obserwowalne wzrokowo wyrażenie kultury ludzkiej na powierzchni Ziemi, łączący elementy środowiska przyrodniczego i kulturowego.

Krajobraz kulturowy jest wynikiem przekształcania krajobrazu naturalnego przez grupę lub kilka grup kulturowych i nakładania zróżnicowanych elementów kulturowych różnego wieku na tę samą rzeźbę terenu. Przestrzeń przyrodnicza, która znajduje się w sferze oddziaływań człowieka przyjmuje formę kulturową, wyrażoną w postaci krajobrazu kulturowego. Krajobraz ten można rozumieć jako antropogenicznie ukształtowany fragment przestrzeni geograficznej, powstały w wyniku zespolenia oddziaływań środowiskowych i kulturowych, tworzących specyficzną strukturę, objawiającą się regionalną odrębnością, postrzeganą jako swoistą fizjonomię (Myga-Piątek, 2001, Nita, Myga-Piątek, 2006). 

Krajobraz pogórniczy jako typ krajobrazu kulturowego

Krajobraz pogórniczy  - [poeksploatacyjny]  można utożsamiać z ogółem zjawisk i procesów górniczych związanych z etapem eksploatacyjnym i poeksploatacyjnym czynniki antropogeniczne, obiektów i cech fizycznych na powierzchni Ziemi w odniesieniu do określonego miejsca i czasu. Jest wynikiem wzajemnego dynamicznego oddziaływania różnych zjawisk i procesów górniczych, w którym dominują procesy geologiczne i geomorfologiczne oraz czynniki antropogeniczne]. Dominacja tych ostatnich sprawia, że krajobraz pogórniczy staje się częścią krajobrazu kulturowego. Nie jest jedynie formązdewastowanego krajobrazu przyrodniczego lecz może być nową jakością krajobrazową z dominującym czynnikiem sprawczym jakim jest człowiek i elementy jego działalności (np. wyrobiska, hałdy, zwałowiska, kopalnie, itp.). Właściwe zagospodarowanie tych obiektów może być czynnikiem sprawczym nowej jakości krajobrazu kulturowego a nie degradacji środowiska. (Nita, 2010)

 Zobacz: Krajobraz górniczy Kornwalii i Zachodniego Devonu

Krajobrazy sztuczne -  spreparowane specjalnie dla potrzeb wypoczywających. Usypywane są sztuczne wyspy (np. w Zatoce Perskiej), budowane są baseny i nawiezione plaże wewnątrz kompleksów hotelowych, ozdobione atrapami palm, i kwiatów, plastikowymi zwierzętami (takie odizolowane enklawy turystyczne powstały przykładowo na wyspach Kanaryjskich,  Maledywach, w Tunezji czy Egipcie). Jak grzyby po deszczu powstają wymyślone, bajkowe, parki rozrywki – Disnejlandy, Legolandy, Galijskie wioski, skanseny miniatur, dino-parki. Krajobrazy sztuczne powstają również dla potrzeb przemysłu, wojska czy komunikacji. (Plit 2010)

Pojęcie krajobraz kulturowy w badaniach geograficznych

Podstawowym aspektem badawczym w ramach Krajobrazu Kulturowego są analizy ewolucji krajobrazu w ujęciu systemowym, strukturalno-dynamicznym i funkcjonalnym oraz historyczno-genetycznym, a także zagadnienia prognozowania zmian w krajobrazie zachodzących pod wpływem działalności człowieka. Dotyczy to m.in. problematyki kulturowych przeobrażeń przestrzeni, ewolucji krajobrazu w ujęciu regionalnym, kulturowych podstaw geografii turyzmu, problematyki waloryzacji oraz metod ochrony krajobrazów poprzemysłowych i poeksploatacyjnych i wiele innych. Krajobraz kulturowy jest ważnym polem badawczych w obrębie teoretycznych podstaw turystyki i ochrony środowiska naturalnego.

[Zakładka o krajobrazie w trakcje redagowania - J. NITA]

Bibliografia [wybór - do pobrania]

• Andrejczyka V., 2008;  „The evolution of geographical environment and contemporary geography” Commission of Cultural Landscape of Polish Geographical Society, Sosnowiec, 2008Dissertations Commission of Cultural Landscape No. 9 METHODOLOGY OF LANDSCAPE RESEARCH
• Badera K., 2008; Stan środowiska przyrodniczego a klasyfikacje krajobrazów, The condition of the environment and landscapes classifications, The review of chosen approaches to landscape typology, vol 20, rok wydania: 2008, Klasyfikacja krajobrazu. Teoria i Praktyka. Landscape classification. Theory and practice. red. Jerzy Lechnio, Sylwia Kulczyk, Ewa Malinowska, Iwona Szumacher, pobierz/download

• Balon  J., 2009; Porządki przestrzenne – syntetyczna wizja krajobrazu, Spatial orders – a synthetic vision of landscape, Vol. 22 THE LANDSCAPE ECOLOGY – RESEARCH AND USAGE ASPECTS, pobierz/download
• Bernat S., 1999: Krajobraz dźwiękowy doliny Bugu. Annales UMCS sec.B. vol. LIV, 15. Lublin. S.297-309. ISSN 0137-1983
• Bernat S., 2002: Dźwięk i muzyka w krajobrazie. Krajobrazy dziedzictwa narodowego 4 (12)/2002. OOZK Warszawa. S.53-60.ISSN 1509-961X
• Bernat S., 2008, Dźwięk jako element oceny i klasyfikacji krajobrazu. W: Klasyfikacja krajobrazu – teoria i praktyka. Problemy Ekologii Krajobrazu. 2008, t. XX. WGiSR UW, PAEK. S. 265-2721.  ISSN 1899-3850, ISBN 978-83-89502-13-1.  
• Domański M., 2009; Krajobraz jako odbicie przyrodniczych i antropogenicznych procesów zachodzących w megasystemie środowiska geograficznego, Landscape as the reflection of natural and antropogenic processes in the megasystem of the geographical environment, Problemy ekologii krajobrazu t. EKOLOGIA KRAJOBRAZU – PROBLEMY BADAWCZE I UTYLITARNE, Vol. 22 THE LANDSCAPE ECOLOGY – RESEARCH AND USAGE ASPECTS, pobierz/download 
• Myga-Piątek U., 2001; Spór o pojecie krajobrazu w geografii i dziedzinach pokrewnych. Przegląd Geograficzny, T. 73, z. 1-2. s. 163-176.
• Myga-Piątek U, 2010: Transformation of cultural landscapes in the light of the idea of sustainable development: Problems of Sustainable Development. European Academy of Science and Arts, Salzburg, vol. 5, No 1, s. 95-108.
• Myga-Piatek U., 2005: Krajobraz kulturowy w badaniach geograficznych. [w:] Krajobraz kulturowy, aspekty teoretyczne i metodologiczne, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego T. IV. Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec. s. 40-53. 
•  Myga-Piatek U., 2005: Historia, metody i źródła badań krajobrazów kulturowych. [w:] A. Szponar, S. Horska-Schwarz (red.): Struktura przestrzenno-funkcjonalna krajobrazu. Problemy ekologii krajobrazu - T. XVII, Wrocław, s.71-77. 
• Myga-Piatek U., 2005:  Historia, metody i zródła badan krajobrazów kulturowych, History, methods and resources of cultural landscapes research, vol 17, rok wydania: 2005, STRUKTURA PRZESTRZENNO - FUNKCJONALNA KRAJOBRAZU, THE SPATIAL – FUNCTIONAL STRUCTURE OF LANDSCAPE, red. Adolf Szponar, Sylwia Horska – Schwarz, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2005, pobierz
  

• Nita J., Myga-Piatek U., 2006: Krajobrazowe kierunki zagospodarowania terenów pogórniczych. Przegląd Geologiczny, vol. 54, nr 3, s..256-262; Landscape syntheses and holistic visions of the landscape.
• Plit J., 2006; Analiza historyczna jako Źródło informacji o środowisku przyrodniczym, Historical analysis as a source of information on natural environment, vol 17 tom 1, rok wydania: 2006, REGIONALNE STUDIA EKOLOGICZNO- KRAJOBRAZOWE. pobierz
  

• Pietrzyk M., 2009; Syntezy krajobrazowe a holistyczne ujęcia krajobrazu 2008, STRUKTURA I FUNKCJONOWANIE SYSTEMÓW KRAJOBRAZOWYCH: META-ANALIZY, MODELE, TEORIE I ICH ZASTOSOWANIA, THE STRUCTURE AND FUNCTIONNING OF LANDSCAPE SYSTEMS: META-ANALYSES, MODELS, THEORIES AND ITS APPLICATIONS, Vol. 21 Redakcja tomu / Volume edited: Tadeusz J. Chmielewski,  pobierz/download.
• Solon J., 2008;  Przegląd wybranych poclejść do typologii krajobrazu, The review of chosen approaches to landscape typology, vol 20, rok wydania: 2008, Klasyfikacja krajobrazu. Teoria i Praktyka. Landscape classification. Theory and practice. red. Jerzy Lechnio, Sylwia Kulczyk, Ewa Malinowska, Iwona Szumacher, pobierz/download
• 
  

Bibliografia [wybór ]